Waitangi Antlaşması

Waitangi Antlaşması'dan bir sayfa

Waitangi Antlaşması, İngiliz Kraliyeti ve yerli halk Maorilerin ileri gelen şeflerinin Yeni Zelanda'nın kuruluş belgesi olarak da adlandırılan 6 Şubat 1840 tarihinde yapılan anlaşma.

İngiltere'nin Yeni Zelanda Valisi tarafından hazırlanan ve Maoriler tarafından kabul edilen anlaşma her iki açıdan da farklı yorumlara neden olmuştur. İngilizler, Yeni Zelanda'da devleti yönetme egemenliğinin kendilerine ait olduğunu düşünürken, yerli halk kendi topraklarında kendini yönetmekten ve yetkilerini devretmeden İngilizler'e kendilerini koruma karşılığı yönetim yetkisi verdiklerini düşünmekteydi.

1970'lere kadar antlaşma amacına hizmet ediyor gibi düşünülse de, arazi ve hak kaybı, eşitsiz muamele gibi birçok konuda yerli halk ve göçmenler arasında ihlaller konusunda soruşturmalar ve davalar açılmış, komisyonlar kurulmuştur. Çoğu durumlarda İngiltere antlaşmayı kötüye kullanmış olabileceğini ve hak ihlali yaptığını kabul ederek tazminatlar ödemiştir.

İmzalama tarihi olan 6 Şubat'tan sonra milli bayram olarak kutlanan antlaşma 1974'ten beri Waitangi Günü olarak adlandırılmıştır.

Hile Tartışması

Waitangi Antlaşması'nda İngilizce ve Maorice metinlerinde farklı kavramlar kullanılmıştır. Bu da antlaşmayı tartışmalı hale getirmiştir.

Maoiriler iki farklı metnin ortaya çıkmasını "tuzak" olarak nitelendirmiştir.

Antlaşmanın İngilizce metninde Maori şeflerinin "egemenliklerini" (sovereignty) tamamen İngiliz Kraliyeti'ne devrettiğini belirtir. Ayrıca Maorilere toprakları üzerinde "rahatsız edilmeden sahip olma" (undisturbed possession) hakkını verir.

Maorice metinde ise "egemenlik" (sovereignty) kavramı için "kāwanatanga" (yönetim/valilik) kelimesini kullanır. Maoriler, topraklarının sahibi kalmaya devam ederek sadece düzenin sağlanması için İngilizlere kısıtlı bir yönetim yetkisi verdiklerini düşünmüşlerdir. Maorice metinde "Te tino rangatiratanga" (tam şeflik otoritesi/bağımsızlık) terimini kullanır. Bu, Maoriler için sadece mülkiyet değil, kendi kaderini tayin etme hakkı anlamına geliyordu.

Çeviri Hataları ve "Tuzak" Tartışması

Bazı tarihçiler, antlaşmayı hazırlayan misyoner Henry Williams ve oğlu)nun Maorilerin imzalamasını sağlamak için bilerek muğlak veya yumuşatılmış terimler seçtiğini savunur. 1970 ve 80'lerdeki Maori protesto hareketlerinde "Antlaşma bir sahtekarlıktır" sloganı yaygın olarak kullanılmıştır.

Güncel Tartışma

Waitangi Mahkemesi, 2014'te antlaşmayı imzalayan şeflerin aslında egemenliklerini hiçbir zaman devretmedikleri sonucuna varmıştır. Günümüzde Yeni Zelanda hükûmeti, antlaşma ihlalleri nedeniyle Maori kabilelerinden resmen özür dilemekte ve milyonlarca dolarlık tazminat ödemeleri yapmaktadır. Son olarak, antlaşma ilkelerini yeniden tanımlamayı amaçlayan ve Maorilerin haklarını daha da geriye götüreceği düşünüldüğü için büyük tartışmalara yol açan bir yasa tasarısı 2025 yılında parlamentoda reddedilmiştir.

Maori parlamenterler, Yeni Zelanda Parlamentosu'nda Haka dansı yaparak söz konusu tasarıyı protesto etmiş. Bu protestoların sosyal medya platformları üzerinden yayınlanmasıyla milyonlarca kişi tarafından izlenmiştir. Bu protestolara katılan üç milletevekili geçici olarak parlamentodan uzaklaştırıldı.