Scafànder spassial

Lë scafànder ëd Gagarin

Lë scafànder spassial (o tuta spassial) a l'é un vestiari complicà e pressurisà ch'a serv për protegi n'astronàuta durant le surtìe ant lë spassi (extravehicular activity, EVA) o, an general, për garantì la sopravivensa ant l'ambient ostil dlë spassi . A l'é na vèra e pròpia navissela spassial an miniatura, an butand ansema sistema ëd supòrt vital, protession contra ij micro-metéor e isolament tèrmich.

Ambient spassial e perìcoj

Lë spassi a l'é n'ambient mortal për l'òm sensa protession. A l'ha:

• Veuid: gnun-a pression, e 'l sangh a beuj a 37°C (fenòmen ëd l'ebolission dij lìquid dël còrp).
• Temperadure estreme: da -150°C ant l'ombra a +120°C al sol.
• Radiassion: radiassion ultraviolëtta e radiassion còsmica ch'a danegio le célule.
• Micrometéor e detrit spassiaj: a viagio a desen-e 'd mila chilòmeter a l'ora.

Fonsion prinsipaj

Në scafànder a dev:

1. Manten-e la pression interna (normalment da 0,3 a 0,4 atmosfera d'ossìgen pur), për evité ij problema dla depressurisassion.
2. Regolé la temperadura (sistema ëd rafredament a eva e scaudament elétrich).
3. Fornì ossìgen për respiré e eliminé 'l diòssid ëd carboni.
4. Protegi da le radiasion (ant ij limit dël possìbil) e da ij micrometéor.
5. Përmëtte la mobilità (articolassion) për travajé con ij guant e le braje.
6. Garantì le comunicassion con la stassion o la Tèra.

Part ëd lë scafànder

Lë scafànder modern a l'é formà da vàire component:

• Tuta pressurisà: la part interna, ch'a manten la pression e a l'ha 'd art për ij moviment. A l'é fàita ëd vàire stàt ëd tessù resistent (Kevlar, Nomex, Gore-Tex).
• Sistema ëd supòrt vital (PLSS: Portable Life Support System): l'é 'n sach portà an sla schin-a. A conten:
  • le bombole d'ossìgen.
  • ij filtr për la CO₂ (con idròssid ëd liti).
  • la pompa për ël rafredament.
  • la baterìa.
  • la radio.
• Tuta termica e antimetéor: un vestì estern ëd vàire strat (com ël Mylar) për isolé e protegi.
• Sot-tuta ëd rafredament: na maja con dle cite tubëtte d'eva frèida ch'a ten la temperadura dël còrp.
  • Casch: ën casch ëd policarbonà ch'a përmëtt ëd vëdde. A l'ha 'n rivëstiment d'òr për filtré le radiassion e na lus.
  • Guant: motobin isolà ma sensìbij për manovré con precision.
  • Stivaj: resistent e isolà.

Stòria

Ij prim scafànder a j'ero motobin sempi, com col dovrà da Jurii Gagarin dël 1961 (tuta SK-1), ch'a servìa mach për emergensa an cas ëd depressurisassion dla càpsula.

La prima surtìa ant lë spassi a l'é stàita fàita dal cosmonàuta soviétich Aleksej Leonov dël 1965. Soa tuta (Berkut) a l'avìa 'n sistema ëd supòrt vital autònom, ma a l'ha dàit dij problema përchè as ëslargava tròp ant ël veuid, an rendend malfé torné ant la navissela.

La NASA a l'ha dësvlupà la tuta A7L për ël programa Apollo, ch'a l'ha përmëttù a j'astronàuta ëd marcé an sla Lun-a. A l'avìa dë strat ëd protession contra ij micron meteorit, na temperadura controlà e n'art pì lìbera për travajé.

D'apress, për la Stassion Spassial Antërnassional (ISS), a son ëstàite dovrà doe famije prinsipaj:

• Extravehicular Mobility Unit (EMU) american-a, dovrà dal 1981. A l'é modular e a peul adatesse a vàire taje.
• Orlan russa, an servissi da j'agn '70. A l'é pì sempia e as buta da 'n portel an sla schin-a.

Futur

Për le neuve mission vers la Lun-a (programa Artemis) e peui Marte, a son an camin dësvlup ëd neuve tute (xEMU) pì manegévoi, con mej protession contra la póer lunar e contra le radiassion, e con na mobilità pì granda për esploré la surfassa.